Zabytki
Zabytki na terenie gminy.
Świadectwem kultury i rozwoju społeczeństwa jest architektura. To ona przez swoją formę i funkcje przekazuje nam obrazy z przeszłości. Mówi o tradycjach, o rodzaju prowadzonej gospodarki, o miejscowych surowcach, z których budowano domy i o temperamencie ludności.
Obecnie na terenie gminy ochronie konserwatorskiej podlega 137 obiektów, które znajdują się w rejestrze Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Kiedyś pierwotne budynki mieszkalne i inwentarskie były charakterystyczne dla zabudowy siedliskowej tego regionu, dziś występują one w rozproszeniu. Przyczyniło się do tego eliminowanie zabudowy tradycyjnej, szczególnie w latach 1960-1980. Wówczas wiele budynków wyburzono lub przebudowano, a w miejsca wyburzonych obiektów zabytkowych lokalizowano nowe inwestycje o formach obcych dla tego regionu.
Wśród zachowanych zabytków przeważają przykłady tradycyjnej zabudowy, która pochodzi z I i II połowy XX wieku, a także nieliczne budynki powstałe w I i II połowie XIX wieku. Obiekty te w wielu przypadkach charakteryzują się złym stanem technicznym, jednak mimo „ zniszczeń, nadal zachowują swą bryłę, szlachetnymi proporcjami i bogactwem niepowtarzalnych detali”( Mataniak A., 1998).
Do obiektów i zespołów zabytkowych o najwyższych wartościach na terenie gminy należą:
Kościół parafialny p.w. Św. Bartłomieja z roku 1896 w Lipowej wraz z wyposażeniem.
W książce „Zabytki sztuki w Polsce” znajdujemy opis Kościoła parafialnego p.w.św. Bartłomieja w Lipowej, który został wymieniony już w 1350 roku w spisach pobieranego w Polsce Świętopietrza z lat 1346 – 1358. Kościół ten dwukrotnie przebudowano najpierw w I połowie XVI wieku wg Dziejopisu Żywieckiego „ nade drzwiami kościelnymi podpisany jest Wojciech Maleszyński z dwiema mieczami, z tym rokiem źle napisanym Anno Domini 159. Co się może rozumieć rok 1509”.
Obecnie kościół jest murowany wzniesiono go w 1896 roku. Najcenniejszym dziełem, które do dziś zachowało się ze starego Kościoła jest tryptyk św. Rodziny z około 1540 roku. „Stanowił on pierwotnie ołtarz główny drewnianego Kościoła, a teraz zawieszony jest nad drzwiami zakrystii. Jest to cenny zabytek cechowego malarstwa gotyckiego – renesansowego z II ćw.w XVI, zapewne warsztat krakowski”.
W nowym Kościele znalazł się również barokowy obraz św. Sebastiana, oraz barokowy, drewniany, polichromowany krucyfiks o wysokości 137,7 cm.
Ponadto klasycystyczna monstrancja mosiężny, pozłacana o wysokości 65 cm i rokokowym kielich częściowo srebrny, częściowo mosiężny, pozłacany o wysokości 23,5 cm. interesujący jest także „ornat biały ze srebrną haftowaną kolumną z wieku XVIII: na srebrnym tle wijąca się łodyga z większymi i mniejszymi barwnymi kwiatami”. Na ornament tego typu kładziono haft płaski na srebrnych lub złotych tłach. Był to typ haftu uważany za polski.
Budynek plebani z zabudowaniami gospodarczymi.
Cmentarz rzymsko – katolicki w Lipowej wraz z kaplicą, układem przestrzennym, pomnikami, mogiłami, nagrobkami i zielenią cmentarną
Warto również wspomnieć o :
Zespole dworsko – folwarcznym w Lipowej – Dwór z budynkiem mieszkalnym, murowanym z ok. 1900 roku – obecnie stanowi on własność prywatną.
Budynku starego nadleśnictwa w Lipowej z 1857 roku.
Dzwonnica drewniana w Siennej z połowy XIX wieku
Kaplica w Dolnej Lipowej z 1862 roku
z ołtarzykiem późnorenesansowym z I ćw.XVII w.
Nierozerwalnie związana z tutejszym regionem są kapliczki i figurki przydrożne. Stanowią one odbicie twórczego ducha, artystycznych upodobań ludzi, są wyrazem folkloru, a przede wszystkim wiary minionych pokoleń ( Jura W., Szewczyk A., 1998). W Dolnej Lipowej „ opodal drogi z Lipowej do Pietrzykowic” położona jest kaplica z 1862 roku w jej wnętrzu znajduje się ołtarzyk późnorenesansowy z I ćw. XVII wieku. – „wśród zwojów liściastych widoczna jest chusta św. Weroniki”.
Według niepotwierdzonej relacji jest tutaj obraz Matki Boskiej Częstochowskiej pochodzący z Kościoła w Lipowej z 1698 roku., odmalowany powtórnie w 1840 roku przez Wojciecha Capute ( cechmistrza przy kościele lipowskim) i Wojciecha Wandzla ze Słotwiny. Na uwagę zasługuje także posążek anioła „ klęczącego na wolumie”, o wysokości 77 cm, wykonany z drewna, z tyłu wydrążony, późnobarokowy, polichromowy, jak również „lampa wieczna o wysokości 24 cm, mosiężna, trybowa, rokokowa”( Szablowski J., 1948).
Kaplica w Słotwinie z 1900 r.
